چنان كه مى دانیم, بخشى از روایاتى كه از ائمه (علیهم السّلام) , به دست ما رسیده, ناظر به تفسیر و تأویل آیات قرآن كریم است كه ما آنها را «روایات تفسیرى» مى نامیم. این روایات , به طور پراكنده و به مناسبت هاى مختلف صادر شده و در جوامع روایى شیعه منعكس شده اند.
چنان كه جلال الدین سیوطى كلیه روایات تفسیرى اهل سنّت را در قالب تفسیر الدر المنثور گردآورى كرد, جمعه عروسى حویزى با تدوین تفسیر نورالثقلین و نیز سیدهاشم بحرانى با نگاشتن البرهان فى تفسیر القرآن به جمع آورى تمامى روایات تفسیرى شیعه پرداختند. این دو مفسر نامى كوشیدند تا همه روایاتى كه به طور مستقیم یا غیر مستقیم به تفسیر و تبیین مدالیل آیات پرداخته اند, ذیل آیه مورد نظر ارائه نمایند; هرچند به خاطر محدودیتِ این گروه از روایات, تنها بخشى از آیات قرآن به صورت ترتیبى در تفسیر آنها ذكر شده اند.
نگاهى به این روایات, نشان مى دهد كه امامان معصوم در بسیارى از موارد, مدالیل آیات را خود یا دشمنان دانسته اند, بى آن كه از ظاهر آیات, چنین مدالیلى به دست آید. این امر باعث شده كه نوعى صبغه ولایى بر روایات تفسیرى اهل بیت حاكم باشد.
از طرفى, كسانى كه با شیوه بیانى ائمه(علیهم السّلام) آشنا نیستند, از روى جهل یا غرض ورزى, تفاسیر روایى شیعه را به خاطر برخوردارى از چنین روایاتى به باد انتقاد گرفته, و چنین وانمود كرده اند كه مفسران شیعه, این گونه روایات را جعل كرده اند تا مقام و منزلت ائمه(علیهم السّلام) و نیز جایگاه اصل ولایت و امامت را بیش از آن مرزى كه بایسته است, نشان دهند. به عنوان مثال, محمد حسین ذهبى در این باره چنین مى نویسد:
شیعه, معتقد است كه قرآن داراى ظاهر و باطن است. البته, این حقیقتى است كه ما هم آن را مى پذیریم; زیرا احادیث صحیحى در تأیید این امر وارد شده است. اما شیعه در این حد, توقف نمى كند…, بلكه افراط كرده و ادعا مى كند كه خداوند, ظاهر قرآن را در دعوت به توحید و نبوت و باطن آن را در دعوت به امامت و ولایت قرار داده است.1
گلد زیهر خاورشناس ـ كه در كتاب هاى خود كینه اش را نسبت به مبانى اسلام, آشكار ساخته ـ, در این باره مى گوید:
شیعه, معتقد است كه یك چهارم قرآن, درباره علویان و یك چهارم دیگر, درباره دشمنانشان است… و هفتاد آیه قرآن در شأن على(علیه السّلام) فرود آمده است. بنابراین, قرآن از نگاه شیعه, تا حد زیادى, به عنوان یك كتاب حزبى شیعى به شمار مى آید.2
اشكال دیگر این دست از روایات, آن است كه از مرز مدالیل لفظى و ظاهرى آیات , فراتر رفته و معانى اى را به دست مى دهند كه بر اساس قواعد تفسیرى , قابل فهم نیستند.
به عبارت روشن تر, بخش قابل توجّهى از این روایات به تأویل آیات قرآن پرداخته اند. از آن جا كه بسیارى از اندیشه وران بر مبناى استینافیه دانستن «واو» در آیه «وما یعلم تأویله الاّ اللّه والراسخون فى العلم یقولون»,معتقدند علم به تأویل , منحصر به خداوند است,3 چنین تأویلاتى نیز مى تواند دستمایه انتقاد آنها قرار گیرد.
على رغم آن كه برخى از این روایات از نظر سند یا محتوا مورد نقد قرار گرفته,4 ولى عموماً مورد تأیید مفسران و متكلمان شیعه قرار گرفته اند. آنان معتقدند كه ائمه(علیهم السّلام) بر اساس باطن آیات, یا قاعده جرى و تطبیق, آیات را درباره خود یا دشمنانشان حمل كرده و یا تأویل آیات را ارائه كرده اند.
از آنجا كه بخش قابل توجهى از این روایات در اصول الكافى آمده و محدّث ژرف اندیش, علامه مجلسى با درنگى شایسته به شرح و بسط آنها پرداخته, ما با یادكرد شمارى از آنها , نظرگاه ایشان را درباره چگونگى تعامل با این گونه روایات, مورد بررسى قرار مى دهیم.
گفتنى است كه بر حسب تتبع نگارنده , مرحوم علامه مجلسى حدوداً در بیست مورد, درباره روایات تفسیرى اهل بیت(علیه السّلام) به بحث و بررسى پرداخته است.5
چنان كه اشاره كردیم, تطبیق آیات بر ائمه یا دشمنانشان و ارائه مدالیل باطنى آیات بر اساس تأویل آنها, دو ویژگى اساسى در تفاسیر روایى اهل بیت(علیهم السّلام) است كه علامه مجلسى به این دو ویژگى توجه كرده است; اما چنان كه از لابه لاى مباحثْ روشن خواهد شد, احیاناً میان آنها خلطى صورت گرفته است. از تطبیق با عنوان جریْ یا جرى و تطبیق یاد مى شود و مقصود از آن, تطبیق مدلول عام آیه بر مصداق كاملى است كه در خارج, وجود دارد; اعم از آن كه مصداق, مثبت باشد یا منفى و مراد از ارائه مدالیل باطنى, آن است كه بطن آیه اى بر شأن اهل بیت(علیهم السّلام) ناظر باشد.

1 ـ روایات تفسیرى اهل بیت (علیهم السّلام) و بطن آیات
 

برخوردارى قرآن از باطن, جزء مسلمات آموزه هاى قرآنى است كه مورد پذیرش فریقین است. در روایت مشهور نبوى, «إنّ للقرآن ظهراً و بطناً» 6, اعلام شده كه هر آیه اى از قرآن, افزون بر ظاهر, داراى باطن است. چنان كه حضرت امیر(علیه السّلام) در كلام بلندى فرمود:
ظاهره أنیق و باطنه عمیق; ظاهر قرآنْ زیبا و باطن آن, ژرف است.7
درباره آن كه مقصود از بطن آیات و باطن قرآن چیست, دیدگاه هاى مختلفى ارائه شده است; ولى پذیرفته ترین نظرگاه آن است كه باطن, مدلول غیر آشكار و لایه درونى معنایى آیات است كه تنها بر اساس قوانین تأویل ـ كه فراتر از قواعد محاوره اى و مدالیل لفظى است ـ فراچنگ مى آید. در مقابلِ تفسیر كه مدلول ظاهرى و لایه برونى معنایى آیات است و بر اساس قوانین تفسیر و قواعد محاوره اى قابل دسترسى است.8

1ـ1. مفهوم باطن
 

از این كه علامه مجلسى هماره از باطن در كنار ظاهر و در برابر آن, یاد كرده مى توان برداشت كرد كه مقصود ایشان از باطن, لایه درونى معنایى آیه است.
مثلاً آن جا كه مى خواهد عدم منافات میان ظاهر و باطن را مطرح كند, چنین آورده است:
هذا بطن الآیة و لا ینافى كون المراد من ظهرها…; این معناى باطنى آیه است و با معناى ظاهرى آن منافات ندارد.9
یا درباره برخوردارى توأم آیات از ظهر و بطن مى نویسد: وقد تضمنت الآیات ظهراً و بطناً الوجهین معاً; این آیات در بر دارنده همزمان معناى ظاهرى و باطنى است.10
از طرفى, ایشان در جایى درباره معناى تنزیل, تأویل و تفاوت آنها چنین آورده است:
… من التنزیل أى المدلول المطابقى أو التضمنى والتأویل أى المعنى التزامى, ما یوافق ظاهر اللفظ. و التأویل ما یصرف إلیه اللفظ لقرینة أو دلیل عقله أو نقله; این معنا یا از تنزیل, یعنى مدلول مطابقى یا تضمنى آیه است یا از تأویل, یعنى معناى التزامى آیه است كه با ظاهر لفظْ سازگارى دارد. و تأویل, معنایى است كه لفظ به خاطر قرینه یا دلیل عقلى یا نقلى به سوى آن برگردانده مى شود.11
مقصود از تنزیل ـ چنان كه در روایات نیز آمده است ـ , تفسیر است و تفسیر از نگاه ایشان, دستیابى به مدلول مطابقى یا تضمنى است. تأویل را دوگونه معنا كرده اند:


بر اساس تعریف دوم, تأویل از حوزه مدالیل لفظى خارج است; زیرا ما به استناد ادّله, دست از مدالیل لفظى شسته و معنایى وراى لفظ را به دست مى دهیم, در حالى كه طبق تعریف نخست, تأویل در حوزه مدالیل لفظى انجام گرفته و تنها تفاوت آن با تفسیر در نوع دلالت است. به این معنا كه لفظ در تفسیر به استناد دلالت مطابقى یا تضمّنى معنایى را به دست مى دهد; اما در تأویل, این معنا تنها از دلالت التزامى به دست مى آید.
علامه مجلسى ذیل روایتى كه در تأویل آیه شریفه: «قل أرأیتم إن أصبح ماؤكم غوراً فمن یأتیكم بماء معین»12, چنین آورده است:
قال(علیه السّلام) : إذا غاب عنكم إمامكم فمن یأتیكم بإمام جدید. فعلى التأویل الوارد فى الخبر استعار الماء للعلم لأنّه سبب لحیاة الأرواح , كما أنّ الماء سبب لحیاة الأبدان و اختفاء العالم, یوجب اختفاء العلم…; امام (علیه السّلام) [در تفسیر آیه] فرمود: هرگاه امام شما پنهان شود, چه كسى برایتان امام جدید مى آورد؟ بر اساس این تأویل, آب براى علم, استعاره آورده شده است; زیرا همان گونه كه آب, مایه حیات[مادى] بدن است , علم , مایه حیات [معنوى] روح است و پنهان ماندن عالم, باعث پنهان ماندن علم مى گردد.13
آن گاه افزوده است:
و مما یؤیّد ما ذكرناه أنّ المراد, تشبیه علم الإمام بالماء, ما رواه على بن إبراهیم بأسناده…; مؤیّد دیدگاه ما كه مقصود, تشبیه علم امام(ع) به آب است, روایتى است كه على بن ابراهیم نقل كرده است.14
مى دانیم كه از بارزترین نمونه هاى روایاتى كه در آن بر اساس قانون تأویل, مدلول آیه در باطن بر ائمه(علیهم السّلام) حمل شده, آیه مزبور است. 15 مرحوم علامه مجلسى در تبیین چگونگى حمل آیه بر اهل بیت(علیهم السّلام) ـ ضمن پذیرش تأویل بودن ـ آن را از باب استعاره دانسته است. نیك مى دانیم كه استعاره, نوعى از تشبیه است كه در آن, در عین توجه به تشبیه مشبه, به مشبه به, از الفاظ و ادات تشبیه استفاده نمى شود.بر این اساس, ایشان معتقد است كه واژه آب به خاطر برخوردارى از صفت حیات دهى با صرف نظر از حیات مادى و معنوى براى امام یا علم او عاریه داده شده و به كار رفته است. در حقیقت, مفهوماً ـ چنان كه در عبارت دوم تصریح كرده اند ـ علم امام به آبْ تشبیه شده است.
بنابراین, باطن آیات ـ طبق قاعده استعاره ـ بر ائمه(علیهم السّلام) حمل شده است. این مدعا در جاى دیگر به صورت روشن ترى ارائه شده است.
ایشان در شرح روایتى كه آیه «الجوار الكنّس» (ستاره هاى نهان و آشكار شونده)16 را به دوران غیبت امام زمان (علیه السّلام) تأویل كرده و چنین آورده است:
و یكون ذكرها (الجوار الكنس بالغیبة) لتشبیه الإمام بها فى الغیبة و الظهور كما فى أكثر بطون الآیات; این كه امام(علیه السّلام) ستاره هاى پنهان را به غیبت امام تأویل كرده, به خاطر شباهت رسانى امام در دوران غیبت و ظهور به ستاره هاى پنهان است; چنان كه در اكثر بطون آیات, چنین [شباهت رسانى] است. 17
مقصود از تشبیه, همان استعاره است كه در بیان پیش بدان تصریح شده بود; زیرا پیداست كه در آیه فوق نیز از ادات تشبیه استفاده نشده است. مقصود ایشان آن است كه همان گونه كه ستارگان آسمان به عنوان راهنمایان رهپویى زمینى و مادى انسان ها آشكار و نهانى دارند, امامان نیز چنین اند. غیبت امام زمان(علیه السّلام) بسان همان ستارگانى است كه در روزها پنهان مى شوند, اما بالاخره آشكار خواهند شد.
این كه تاكید مى كنند در بیشتر بطون آیات چنین است, نشان مى دهد كه از نظر ایشان در بیشتر این دست از آیات, مدالیل آنها بر اساس قانون استعاره درباره ائمه(علیه السّلام) به تأویل برده شده است.
از طرف دیگر, كاملاً هویداست كه كاركردهایى همچون تشبیه و استعاره در حوزه مدالیل لفظى انجام گرفته و قواعد محاوره اى درباره آنها جارى است. در حقیقت, در حوزه تفسیر و رفع ابهام از مدالیل لفظیِ یك كلام است كه از تشبیه و استعاره سخن به میان مى آید; چنان كه اساساً علم معانى, بیان و بدیع براى شناسایى و شناساندن مدالیل لفظى بنیان گذارى شده است.
با مقایسه آن چه كه از علامه مجلسى(رحمت الله علیه) درباره تعریف تأویل ذكر كردیم و تحلیلى كه از ایشان درباره تفسیر باطن آیات ارائه شد, مى توان نتیجه گرفت كه باطن از نگاه ایشان, مدلولى از آیه است كه در حوزه قواعد محاوره و به استناد قانون استعاره انجام مى پذیرد و از آن جا كه ضرورتاً با گرداندن معناى لفظ از ظاهر آن, همراه نیست, جزء مدالیل لفظى بوده و جزء تأویل از نوع اوّل است.
البته نگارنده, ضمن پذیرش دیدگاه مرحوم علامه طباطبایى(رحمت الله علیه) معتقد است كه اساساً تأویل, تعاملى است با كلام كه فراتر از مدالیل لفظى و قواعد محاوره اى انجام مى گیرد و از آن جا كه باطن آیات را یكى از معانى سه گانه تأویل به صورت مانعة الخلّو دانسته, بر این باور است كه راهیافت به باطن از قوانینى همچون تشبیه و استعاره بهره نمى گیرد. 18
1.مدلول التزامى; چنان كه خود ایشان با عبارت: «ما یوافق ظاهر اللفظ» , اذعان كرده كه مدلول التزامى از تقسیمات مدالیل لفظى است و همسو با معناى ظاهرى لفظ از آن مستفاد است. 2. مفهومى مخالف ظاهر كه به خاطر وجود دلیل خارجى اعم از عقلى یا نقلى یا دلیل داخلى, یعنى قرینه لفظى یا خارجى به عنوان مراد جدّى متكلم مورد توجه قرار مى گیرد.

2 - 1 . مراتب بطون آیات
 

مشهور آن است كه قرآن داراى هفت بطن است. حتى گفته شده كه داراى هفتاد بطن است و این مدعا را به روایاتى مستند مى كنند. 19
چنان كه از بزرگانى نقل شده كه در جلسات تفسیر خود, یك آیه را به گونه هاى متفاوت ـ كه نسبت به تفسیر پیشین عمیق تر بوده ـ تفسیر كرده اند و این امر را شاهدى بر برخوردارى قرآن از بطن هاى متعدد دانسته اند.
آنچه مسلم است, این است كه روایاتى كه به تبیین بطون آیات پرداخته اند, در یك سطح نیستند. در برخى از روایات, فاصله معنایى میان ظاهر و باطن آیه چندان نیست; اما در برخى موارد, فاصله چنان زیاد مى شود كه فهم آن چندان آسان نیست. در حقیقت, روایت معصوم(علیه السّلام) پرده از باطنى برگرفته كه نسبت به ظاهر از ژرفاى بس زیادى برخوردار است.
بنابراین, باید اذعان كرد كه بطون آیات در یك سطح نیستند و برخى نسبت به برخى دیگر از عمق و ژرفاى بیشتر برخوردارند. مرحوم علامه مجلسى در بررسى روایاتى كه به بطون آیات پرداخته, به این امر, یعنى مراتب بطون آیات و دشوارى فهم آنها توجه داده است.
به عنوان نمونه, در روایتى از على(علیه السّلام) از معناى آیه شریفه «أن اشكر لى و لوالدیك; این كه از من و از پدر و مادر سپاسگزارى كنى»20,سؤال شد. ایشان در پاسخ فرمود:
الوالدان اللذان أوجب اللّه لهما الشكر, هما اللذان ولدا العلم و ورثا الحكم…; مقصود از والدین ـ كه خداوند, سپاسگزارى از آنان را لازم دانسته ـ, كسانى اند كه دانش مى آفرینند و حكمت را به میراث مى گذارند. 21
علامه مجلسى در تبیین این روایت چنین آورده است:
… والتأویل الوارد فى الخبر من أغرب التأویلات, على تقدیر صدوره عنهم(علیهم السّلام) , من البطون العمیقة البعیدة عن ظاهر اللفظ و علمه عند من صدر عنه; تأویلى كه در این روایاتْ آمده, از پیچیده ترین تأویل هاست و اگر اصل صدور آن ها را از اهل بیت(علیهم السّلام) بپذیریم, باید آن را از جمله بطن هاى عمیق قرآن بدانیم كه از معناى ظاهرى لفظ دور بوده و آگاهى از آن نزد ائمه(ع) است. 22
چنان كه پیداست, ایشان, تأویل پدر و مادر مورد اشاره در آیه شریفه را به بنیان گذاران علم و حكمت, تأویل غریب و ناآشنا دانسته است و عمیق بودن بطن آیه را از جهت دور بودن آن از ظاهر لفظ بر شمرده است. ایشان در جایى دیگر, تأویل چاه تعطیل شده و قصر برپا را ـ كه در آیه شریفه «وبئر معطلة و قصر مشید»23 آمده, به ترتیب, به امام خاموش و امام گویا تفسیر شده است ـ نیز از جمله تأویل هاى غریب و نامأنوس دانسته است. 24 مقصود ایشان از تأویل غریب, ژرفاى عمیق باطن آیه است كه دور از دسترس ظاهر است و در روایت به آن, اشاره شده است.

3 ـ 1 . مناسبت میان ظاهر و باطن
 

یكى از پرسش هاى مهم و دشوارى هاى شناخت بطن آیات این است كه آیا براى راهیابى به باطن آیات ضابطه اى وجود دارد تا حداقل در صورتى كه فهم بواطن آیات منحصر به معصوم باشد, تحلیل و تبیین باطن آیات براى ما ممكن باشد؟
به رغم آن كه تنها دانش متكفل بررسى این امر, علوم قرآنى است, در منابع مربوط, با تتبع نگارنده, سخنى از این مسأله به میان نیامده است. تنها استاد محقق آیة الله معرفت در كتاب التفسیر والمفسرون در بحثى كوتاه , بخشى از ضوابط تأویل را یاد كرده است. مناسبت و قانون سبر و تقسیم ضوابطى است كه ایشان برشمرده و از آنها مى توان براى تحلیل باطن آیات استفاده كرد. 25
گرچه این بحث مهم, به طور مستقل, در شرح علامه مجلسى نیامده, امّا در لابه لاى تبیین روایات تفسیرى كه ناظر به باطن آیات است, به این امر اشاره شده است. در گفتار ایشان به دو اصل مناسبت و مشابهت اشاره شده است. مقصود از مناسبت, آن است كه میان معناى باطنى و معناى ظاهرى مناسبت وجود دارد. به عنوان نمونه, امام باقر(علیه السّلام) در تأویل آیه شریفه «فلینظر الانسان الى طعامه; پس باید انسان به غذایش درنگرد»26, در پاسخ به این پرسش كه مقصود از طعام در آیه چیست؟ فرمود:
علمه الذى یأخذه, عمّن یأخذه; مقصود, علمى است كه فرا مى گیرد [و باید در نگرد كه] از چه كسى فرا مى گیرد. 27
علامه مجلسى در شرح این روایت چنین آورده است:
هذا بطن الآیة و لا ینافى كون المراد من ظهرها طعام البدن, فإنّه لمّا كان ظاهراً لم یتعرض له, و كما أنّ البدن محتاج إلى الطعام و الشراب لبقائه و قوام, و استمرار حیاته, كذلك الروح یحتاج فى حیاته المعنوى بالإیمان إلى العلم و المعارف و الأعمال الصالحة لیحیى حیاة ً طیبة و یكون داخلاً فى قوله تعالى: «أفمن كان میّتا فأحییناه»; این معناى باطنى آیه است و منافات ندارد كه مقصود از معناى ظاهرى آن, غذاى بدن باشد. و از آن جا كه معناى ظاهرى, روشن بوده, امام(علیه السّلام) متعرض بیان آن نشده است. همان گونه كه بدن براى ماندگارى و ادامه حیاتش نیازمند غذا و آب است, روح نیز براى [ادامه] حیا ت معنوى به ایمان, علم, معارف و كارهاى شایسته نیازمند است تا به حیات طیبه برسد و مشمول این آیه باشد: آیا آن كه مرده است, پس او را زنده گردانیدیم [با آن كه مرده است برابر است]؟28
مدعاى ایشان آن است كه میان غذاى بدن ـ كه مفاد ظاهر آیه است ـ با غذاى روان ـ كه مفاد باطن آن است ـ مناسبت كامل وجود دارد; زیرا همان گونه كه حیات مادى انسان به غذاى بدن است, علم و معارف نیز مایه حیات معنوى انسان است.
ایشان بر همین اساس, روایتى كه آسمان مورد نظر را در آیه «والسماء ذات البروج»29
به معناى رسول اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) دانسته, تبیین كرده است.او معتقد است همان گونه كه از آسمان ظاهرى آب مادى ـ كه مایه حیات مادى بشرى است ـ فرو مى ریزد, از آسمان دانش پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) نیز باران علم و حكمت بر سرزمین دل هاى مردم فرو مى ریزد.
… ثم إنّ الغذاء الجسمانى لمّا كان وجوده و نموّه بنزول المطر من السماء إلى الأراضى القابلة لتنشق و تنبت منها أنواع الحبوب و الثمار…, فكذلك الغذاء الروحانى, یعنى العلم الحقیقى و إنّما یحصل بأنَّ تفیض أمطار العلم و الحكمة من سماء الرحمة و هو الرسول (صلّی الله علیه و آله و سلّم) …; بارى, همان گونه كه وجود و رشد غذاى جسمانى ما به یُمن نزول باران از آسمان بر زمین هایى است كه قابلیت پذیرش و رشد انواع دانه ها و میوه ها را دارند… , همچنین غذاى روحانى, یعنى علم حقیقى با فیضیان باران علم و حكمت از آسمان رحمت ـ كه همان پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) است ـ [بر سرزمین دل ها] به دست مى آید. 30
علامه مجلسى(رحمت الله علیه) در شرح روایاتى كه مقصود از نشانه ها را در آیه: «و علامات و بالنجم هم یهتدون; و نشانه هایى و آنان با ستاره راه مى یابند», ائمه (علیه السّلام) معرفى كرده ,31 چنین آورده است:
…فإنّه لمّا كان لأهل الأرض جبالاً و نهاراً و نجوماً و علامات یهتدون بها طرقهم الظاهرة , و بها تصلح أمور معاشهم, فكذا لهم رواسى من الأنبیاء و الأوصیاء والعلماء بهم تستقر الارض… یحیون الحیاة المعنویة; همان گونه كه زمینیان داراى كوه, نهر و ستارگان و نشانه هایى اند كه به كمك آنها راه هاى ظاهرى خود را مى یابند, و امور زندگى شان سامان مى گیرد, همچنینْ پیامبران, اوصیا و عالمان بسان كوه هایى مایه آرامش زمین براى ایشان اند. 32
بنابراین, همان گونه كه انسان داراى سیر و راهسپارى مادى است و براى گمراه نشدن در سیر مادى اش نیازمند نشانه هاست, داراى سیر معنوى بوده و براى گریز از گمراهى, نیازمند نشانه ها و راهنمایانى است. بنابراین, میان ستارگان به عنوان علامات مادى و ائمه(علیهم السّلام) به عنوان نشانه هاى معنوى مناسبت كامل وجود دارد.
ادامه دارد ...

پی نوشت :
 

* محقق حوزه علمیه قم.
  1. التفسیر والمفسرون, ج 2, ص 29. 2. مذاهب التفسیر الاسلامى, ترجمه عبدالحلیم نجّار, ص 312. 3. براى تفصیل بیشتر ر.ك: مفاتیح الغیب, ج 7, ص 188; تفسیر قرطبى, ج 4, ص 16; الاتقان, ج 3, ص 6. 4. براى نمونه ر.ك: المیزان, ج 4, ص 421. 5. نظرگاه هاى ایشان بیشتر در جلد پنجم مرآةالعقول ذیل باب: نكت و نتف من التنزیل فى الولایة, از ابواب كتاب الحجّة الكافى انعكاس یافته است. 6. تفسیر المیزان, ج 1, ص 7; الاصول الاصیلة, فیض كاشانى, ص 41. 7. نهج البلاغه, خطبه 18. 8. براى تفصیل بیشتر ر.ك: المیزان, ج 3, ص 49 ـ 63. 9. مرآة العقول, ج 5, ص 11. 10. همان, ج2, ص 413. 11. همان, ص 434. 12. الكهف, آیه 18. 13.مرآة العقول, ج 4, ص 490 ـ 450. 14. همان. 15. براى تفصیل بیشتر ر.ك: التفسیر و المفسرون, محمد هادى معرفت, ص 26 ـ 27. 16 . التكویر, آیه 16 . 17 . مرآة العقول, ج 4, ص 55. 18. این بحث به صورت مبسوط در مقاله اى تحت عنوان: «تأویل از نگاه تحقیق» از نگارنده در فصل نامه بیّنات, سال پنجم, شماره 18 مطرح شده است. 19. استاد حدیث پژوه, على اكبر غفارى ذیل روایتى از امام باقر(ع) كه در آن از ظاهر و باطن قرآن سخن به میان آمده چنین آورده اند: معناى ظاهر و باطن قرآن در آن چه در این حدیث آمده منحصر نمى شود و در روایاتى فراوان آمده است كه قرآن داراى معانى طولى بر حسب اختلاف فهم مردم و درجات ایمان است. در برخى از این روایات آمده كه باطن قرآن, خود داراى باطن تا هفت بطن یا هفتاد بطن است. معانى الاخبار, ص 259, پاورقى 1. از پیامبر اكرم(ص) روایت شده است: «إنّ للقرآن ظهراً و بطناً و لبطنه بطن إلى سبعة أبطن».عوالى اللئالى, ج 4, ص 108; تفسیر صافى, ج1, مقدمه هشتم; در تفسیر المیزان, ج 1, ص 8 و نیز مقدمه تفسیر فرات كوفى از محمد كاظم از برخوردارى قرآن از هفتاد بطن به استناد روایات سخن به میان آمده; اما نگارنده خود به مستند روایى در این زمینه برنخورده است. 20. لقمان, آیه 31. 21. مرآةالعقول, ج 4, ص 98. 22 .همان, ج 4, ص 98. 23 . الحج, آیه 22. 24. مرآة العقول, ج4, ص 93 ـ 92; براى آگاهى از چگونگى تأویل آیه ر.ك: بحارالانوار, ج 24, ص 110; معجم أحادیث الإمام المهدى(ع), ج 5, ص 267. 25. التفسیر والمفسرون, ج 1, ص 24. 26. عبس, آیه 80. 27. محاسن برقى, ج 1, ص 220; الكافى , ج 1, ص 50. 28. مرآة العقول, ج 1, ص 167. 29. البروج, آیه 85. 30.مرآة العقول, ج 1, ص 167. 31. الكافى, ج 1, ص 206; تفسیر عیاشى, ج 2, ص 256. 32. مرآة العقول, ج 2, ص 413.

منبع:www.hadith.net